Hukmdorlar va ularning faoliyati (1-qism)

410-yilda Rim shahrini egallab, uch kun davomida talon-toroj qildi.

476-yilda Romul Avgustulni taxtdan ag‘dardi va imperatorlik ramzlarini Konstantinopolga yubordi. Bu voqea G‘arbiy Rim imperiyasining qulashini anglatdi.

Ostgotlar qirolligini boshqardi, Ravennani poytaxt qildi va Rimning qadimgi madaniyatini saqlashga intildi.

486-yilda Suasson yaqinida rimliklarni mag‘lub etdi; Galliyaning janubiy hududlarini egalladi; 496-yilda xristianlikni qabul qildi va «Sali haqiqati» qonunlarini joriy etdi.

732-yilda Puatye jangida arablar yurishini to‘xtatdi. Otliq qo‘shinlarni ta’minlash uchun yer berish tartibini rivojlantirib, benefitsiy tizimini joriy etdi. «Martell» — «Bolg‘a» laqabini oldi.

751-yilda qirol deb e’lon qilindi. 756-yilda langobardlarga qarshi yurish qildi. Markaziy Italiyadagi hududlarni papaga topshirdi va Papa davlatining shakllanishiga asos yaratdi.

53 ta harbiy yurish olib bordi. Langobardlarni mag‘lub etib, Italiyaning katta qismini egalladi. 772–804-yillarda sakslarga qarshi urushdi. Davlatni grafliklar va markalarga bo‘ldi, missi dominici — hukmdor vakillari orqali nazorat o‘rnatdi. 800-yilda imperator deb toj kiydirildi. Poytaxti Axen bo‘ldi.

987-yilda Fransiya qiroli etib saylandi va Kapetinglar sulolasiga asos soldi. Uning davrida Fransiyada siyosiy tarqoqlik kuchli edi: mamlakat 14 ta mustaqil mulkka bo‘lingan. Yirik feodallar, jumladan Burgundiya, Normandiya va Akvitaniya hukmdorlari ba’zan qirolning o‘zidan ham qudratli edi. Ular qirolni «tenglarning birinchisi» deb hisoblashgan.

XII asr boshlarida qirollik hududlaridagi baronlar qal’alarini bo‘ysundirdi. Burj va Sans hududlarini qirol domeniga qo‘shib oldi.

Akvitaniya vorisi Eleonoraga uylandi. Ushbu nikoh Fransiya qirolligining yer-mulklarini kengaytirishga xizmat qildi.

Inglizlarga qarshi urushlar olib bordi. Normandiya, Men, Anju, Tyuren va Puatyening bir qismini Fransiyaga qo‘shib oldi. Fransiyaning Atlantika okeani va La-Mansh bo‘g‘oziga chiqishini ta’minladi. Sena va Luara havzalari qirol ixtiyoriga o‘tdi. Ma’muriy islohot o‘tkazib, qirol mulklarini 20 viloyatga bo‘ldi. Viloyat hokimlari sud qilish, soliq yig‘ish, qo‘shin to‘plash va qirolga hisobot berish vakolatiga ega edi.

VI asr boshlarida britonlarni birlashtirdi va anglosakslarga qarshi qariyb yarim asr kurash olib bordi. Keyingi afsonalarda Artur nomi bilan bog‘lanadi.

829-yilda anglosaks qirolliklarini birlashtirib, o‘zini qirol deb e’lon qildi. 838-yilda normanlar hujumini qaytardi.

Normanlarga qarshi kurashdi, chegaralarni mustahkamladi, flot tuzdi va qo‘shinni isloh qildi. «Daniya puli» solig‘ini joriy etdi. Maktablar ochdi, «Anglosaks solnomasi» va «Alfred haqiqati» bilan bog‘liq ishlarni rivojlantirdi.

1013-yilda Angliyani bosib oldi va o‘zini qirol deb e’lon qildi. Angliya, Shotlandiya, Norvegiya va Shvetsiyani qamrab olgan davlat tuzdi. Vafotidan keyin davlat parchalanib ketdi.

Kanut vafotidan keyin Angliyada anglosakslar hukmronligining tiklanishi bilan bog‘liq hukmdor.

1066-yilda Angliyani bosib oldi. Anglosakslarning yerlarini tortib oldi, tosh qal’alar qurdirib, eng yaxshi yerlar va o‘rmonlarni qirol mulki deb e’lon qildi.

Angliyada qirollik sudlarini mustahkamladi va qirollik moliya idorasini tashkil etdi.

Moliyaviy va harbiy islohotlar o‘tkazdi. Harbiy xizmat o‘rniga to‘lanadigan «qalqon puli» solig‘ini joriy etib, muntazam yollanma qo‘shin tuzish imkoniyatini yaratdi.