6-sinf Qadimgi dunyo tarixi

Hisob taxtachasi

Yunon tilida «mif»; olamning yaratilishi, yer yuzida hayot va odamning paydo bo‘lishi, qahramonlar jasorati va dengiz sayohatlari haqida hikoya qiladi; yunonlar tarixidagi qadimgi davr haqida ko‘p narsalarni bilishga imkon beradi

Makedoniyaliklarning sara otliq gvardiyasi; unga mahalliy aslzodalar oilalaridan yoshlar qabul qilingan

• 1. Qadimgi Yunoniston (Afina) Qadimgi Yunoniston shaharlarida xalq yig‘inlari joyi, markaziy maydon
• 2. Afina Xalq yig‘ilgan joy – shahar maydoni; Akropol tevaragida joylashgan

Xanjar; O‘rta Osiyo jangchilari akinak bilan qurollangan

Mesopotamiyaning Akkad deb atalgan shimoliy qismida yashagan xalq

«Yuqori shahar» deb atalgan qal’a; mil. avv. 2-mingyillikda Attikaning g‘arbiy qismida qurilgan, uning tevaragida Afina shahri vujudga kelgan

• 1. Qadimgi Rim Shaharga suv keladigan, ustida anhori bo‘lgan baland ko‘prik
• 2. Rim respublikasi Bir necha qavatli ko‘prikka o‘xshab ketuvchi inshoot; u orqali suv shaharga oqib kelgan
• 3. Rim imperiyasi Suv quvurlarini jarlar, daralar va vodiylardan o‘tkazish uchun anhorlarning yuqori qismidan o‘tkazilgan ko‘priklar

Saklarga qarshi kurash uchun Aleksandr Yaksart (Sirdaryo) bo‘yidagi Xo‘jand yaqinida barpo ettirgan qal’a

Mil. avv. X asrda Finikiyada 22 undosh harfdan iborat alifbo yaratilgan; yunonlar uni o‘zlashtirib, unli harflarni qo‘shgan

• 1. Ispaniya Ispaniyadagi so‘nggi paleolitga oid rasmlar topilgan g‘or
• 2. Ispaniya Ispaniyadagi g‘or; eng qadimiy g‘or rasmlari (so‘nggi paleolitga oid) topilgan joylardan biri

Podsho shahar-davlatni ular yordamida idora qilgan

Misrliklarning kundalik hayoti bilan bog‘liq holda dunyoga kelgan bilimlar (astronomiya, geometriya, matematika, tibbiyot)

• 1. Qadimgi Rim Sahna atrofida tomoshabinlar o‘tirishiga mo‘ljallangan qurilmalar bilan qurshalgan tomsiz katta inshoot
• 2. Qadimgi Rim Ulkan tosh stadion; unda gladiatorlar janglari bo‘lib o‘tgan

1877-yilda Qubodiyon vodiysidan (qadimgi Baqtriya yeridan) topilgan, yuqori badiiy uslubda ishlangan oltin va kumush buyumlar hamda tangalar majmui; Britaniya muzeyida saqlanadi

• 1. Insonni qurshab turgan muhitda jonlar va ruhlarning mavjudligiga ishonish
• 2. Odamni o‘rab turgan muhitdagi har bir narsaning joni va ruhi borligiga ishonish

Astronomiya, geometriya, matematika kabi fanlar; Xorazmda amaliy bilimlar asosida taraqqiy etgan

Lotincha, «qadimgi»

Mahalliy va yunon madaniyati, an’analarining qo‘shilishi asosida taraqqiy etgan davlatlar: Salavkiylar, Yunon-Baqtriya, Parfiya

Qadimgi odamlarning suyak qoldiqlari (skelet va bosh chanoqlari)ni tekshirib, ularning tashqi ko‘rinishini tiklovchi va qiyofasidagi o‘zgarishlarni o‘rganuvchi olimlar

Iso payg‘ambarning shogirdlari

Amudaryo (Gerodot hikoyasida: «Araks (Amudaryo)da baliq ko‘p»)

Mesopotamiyaning o‘rta qismida yashagan arameylar tomonidan yaratilgan yozuv, 20 ta harfdan iborat bo‘lgan

• 1. Mesopotamiya, Kushon davlati, Qadimgi Xorazm Mesopotamiyaning (ikki daryo oralig‘i) o‘rta qismida joylashgan qadimgi xalq – arameylar tomonidan yaratilgan yozuv,
• 20. ta harfdan iborat bo‘lgan
• 2. Kushon davlati Alohida harflarga asoslangan, shu sababli o‘zlashtirish ancha oson bo‘lgan yozuv; Kushon davrida O‘rta Osiyoning turli viloyatlarida keng rivojlangan

G‘ildirak kashf etilishi bilan bronza davrida paydo bo‘lgan

Aslzodalar hokimiyati; Solongacha Afinadagi boshqaruv tizimi

Ashyoviy manbalarni o‘rganuvchi va ular bo‘yicha o‘tmishni qayta tiklovchi fan; qadimshunoslik

Qadim zamonlarda odamlar yashagan manzilgohlarda va turarjoylarda qazishma ishlarini amalga oshiruvchi olimlar

Podsho shahar-davlatni idora qilishda tayangan guruhlardan biri (kohinlar va harbiy qo‘shin bilan birga)

• 1. Qadimgi Misr Yulduzlar haqidagi fan; misrliklar ekish va hosil yig‘ish muddatlarini yulduzlarga qarab aniqlagan
• 2. Qadimgi Hindiston Qadimgi Hindistonda yuksalgan fan; hind astronomlari Quyosh, yulduzlar va sayyoralar harakatini o‘rgangan, bu yil uzunligini aniqlashga imkon bergan

Bizni qurshab turgan hamma narsa tashkil topgan ko‘zga ko‘rinmaydigan mayda-mayda zarralar (Demokrit fikri)

• 1. O‘rta Osiyo O‘rta Osiyo tarixi bo‘yicha eng qadimgi yozma manba – kitob; unda yurtimizning qadimgi tarixi va madaniyati haqida hikoya qilinadi
• 2. O‘rta Osiyo Zardushtiylarning barcha diniy marosimlari, madhiyalari va duolari jamlangan muqaddas kitob; nomi «qat’iy belgilangan qonun-qoidalar» degan ma’noni anglatadi

Bashorat qiluvchi kohinlar; qushlar parvozi, momaqaldiroq, chaqmoq, muqaddas qushlarga sepilgan donlar, aks-sado va hokazolarga qarab bashorat qilishgan

Qit’adagi Yunoniston hududidan bostirib kirgan jangovar qabilalar; Minoy sivilizatsiyasi barbod bo‘lishini nihoyasiga yetkazgan

Nozik joyni anglatadigan ibora; Axilles tovoniga tekkan o‘qdan halok bo‘lgan

O‘zlashtiruvchi xo‘jalik turi

Dastlab xitoyliklar yozgan yozuv materiali; bambuk taxtachalardan iborat kitoblar bo‘lgan

Afinaning asosiy portiga aylangan Pirey bandargohidan qullar va xilma-xil tovarlar keltirilgan

Yunon-rim muarrixlari baqtriyaliklar yashagan yerlarni shunday atagan

Sug‘diylarning eng yaqin qo‘shnilari; Surxon vohasi, shimoliy Afg‘oniston va janubiy Tojikiston hududlarida joylashgan elat

O‘lchov birligi: to‘rt barmoq bir kaftga teng

• 1. Ahamoniylar davlati (Eron) Erondagi qimmatli yozma manba: Fors shohi Doro I buyrug‘i bilan qoyaga o‘yib yozilgan bitiklar; ularda O‘rta Osiyoning qadimgi davlatlari ham sanab o‘tiladi
• 2. Ahamoniylar davlati Doro I davri voqealari (Frada qo‘zg‘oloni, saklarga yurish) haqidagi ma’lumotlar qayd etilgan qoyatosh bitiklari

Rimliklar ixtiro qilgan yangi qurilish materiali; qotganidan keyin toshdan ham mustahkam bo‘lgan, tez va pishiq inshootlar qurishga imkon bergan

Turli sport musobaqalaridan iborat bellashuv; unda Yunonistonning to‘rt tarafidan kelgan sportchilar bellashgan

Har yili saylanadigan, kundalik joriy masalalarga yechim topadigan kengash; unga strateg rahbarlik qilgan, qarorlari Xalq majlisida tasdiqlangan

Qadimiy yahudiylarning afsonalari yozilgan diniy kitoblar to‘plami; yunonchada «kitob» degan ma’noni anglatadi

Amudaryo xazinasidan topilgan oltin bilaguzuk

«Xudolar darvozasi» degan ma’noni anglatadi; Frot va Dajla o‘zanlari yaqinlashgan hududdagi shahar, mil. avv. II mingyillikda Mesopotamiya janubidagi eng yirik davlat markazi

Bobil minorasi. Zamonaviy rasm

Rimliklar Rimni shunday ta’riflashgan

Kohinlar – hind ruhoniylari; Brahmaning og‘zidan chiqqan deb hisoblangan

Misni qalay, qo‘rg‘oshin yoki rux bilan qo‘shib eritib olingan, misdan ancha qattiq metall

Mil. avv. 3-mingyillik o‘rtalaridan boshlab bronza mehnat qurollari, qurol-yarog‘ va zeb-ziynatlar tayyorlashda asosiy ashyoga aylangan davr

Shahzoda Siddhartha Gautama olgan taxallus; «Ma’rifatga erishgan»

Budda izdoshlari; inson yolg‘on so‘zlamasligi, mol-davlat to‘plamasligi, tirik mavjudotlar qonini to‘kmasligi kerak deb hisoblaydi

• 1. Qadimgi Hindiston, Kushon davlati Mil. avv. VI asrda Hindistonda Siddhartha Gautama tomonidan asos solingan diniy ta’limot
• 2. Qadimgi Hindiston Mil. avv. VI asrda yaratilgan yangi din; Budda taxallusini olgan shahzoda Siddhartha Gautama nomi bilan bog‘liq; «xudolarsiz din»
• 3. Qadimgi Hindiston, Kushon davlati Hindistonning shimoliy qismi Kushon podsholigiga qo‘shib olingach kirib kelgan din; Surxon vohasi orqali O‘rta Osiyo bo‘ylab tarqalgan, milodiy VIII asrgacha saqlangan

• 1. O‘zbekiston hududi Qadimgi shahar mudofaa devorining qismi («devorning burjlari va o‘q otish uchun shinaklari bo‘lgan»)
• 2. O‘rta Osiyo Shahar devoridagi qurilma; tashqi devorlar bo‘ylab joylashgan dumaloq burjlar ichida kamonchilar joylashgan

• 1. Yunon-Baqtriya podsholigi Uning janubiy tarmog‘i Baqtriya orqali Xitoydan Hindistonga o‘tgan
• 2. Xitoy, O‘rta Osiyo, Eron, Old Osiyo Mil. avv. II asrda vujudga kelib, XVI asrga qadar Sharq va G‘arb o‘rtasidagi madaniy va savdo aloqalarida muhim o‘rin tutgan karvon yo‘li; «Ipak yo‘li» nomini 1877-yilda nemis geografi F. Rixtgofen bergan; uzunligi
• 12. ming km, Sariq dengiz qirg‘og‘idan O‘rta Yer dengizi sohillarigacha borgan

Ilk paleolit davri oxirlarida boshlangan qattiq sovuq davri; odamlar issiqroq joy izlab ko‘chgan, faqat baquvvat odamlar omon qolgan

Pontifiklar hay’atining rahbari; ma’budlar bilan maslahatlashib xulosa beradi deb hisoblashgan

Ko‘chmanchilar hujumlaridan himoya qilish uchun Shimoliy Xitoy bo‘ylab qurilgan mudofaa devori; qurilishi mil. avv. IV asrda boshlangan, uzunligi qariyb 4000 km

Mil. avv. VIII–VI asrlarda Olviya, Xersones, Pantikapey kabi ko‘plab yunon koloniyalari tashkil topgan davr

Persepol saroyi devorlaridagi naqshlar; ularda ahamoniylar bo‘ysundirgan elatlar Fors shohlariga o‘lpon keltirayotgan holatda tasvirlangan

• 1. Ahamoniylar davlati (Eron) Behistun qoyasidagi yozuvlar bilan birga qoyada ishlangan tasvirlar
• 2. Qadimgi Xorazm Xorazm jangchisining bo‘rtma tasviri, Naqshi Rustam, Eron, mil. avv. V asr

Dunay daryosi bo‘ylarida yashagan xalq; Trayan zamonida ular bilan urushlar olib borilgan

Doro I butun mamlakat uchun muomalaga kiritgan yagona oltin tanga

Turli qadimgi qardosh xalqlarning bir davlatga birlashuvi; Baqtriya shunday birlashma hisoblanadi, Marg‘iyona va Sug‘d uning siyosiy va madaniy ta’sirida bo‘lgan

Fir’avn dafn etilgan joy; ichi fir’avnni himoya qilishi va o‘zga hayotga o‘tishida yordam berishi kerak bo‘lgan munojot va qarg‘ishlardan iborat bitiklar bilan qoplangan

Uy-joy va xo‘jalik xonalaridan iborat bo‘lgan; shahar atrofidagi dehqon xo‘jaliklarida ota urug‘iga mansub katta oilalar kun kechirgan

Temir asri boshlarida O‘rta Osiyo aholisi bo‘lingan guruhlardan biri

Ishlab chiqaruvchi xo‘jalik turi

Barcha qarorlar ovoz berish yo‘li bilan qabul qilinadigan boshqaruv shakli; «xalq hokimiyati» degan ma’noni anglatadi (demos – «xalq», kratos – «hokimiyat»)

• 1. Qadimgi Xorazm Qadimgi Xorazm saroylari va ibodatxonalari devoriy tasvirlar bilan bezatilgan; Oqchaxon qal’asi ibodatxonasi yo‘laklari devorlari odamlar, otlar va otliqlar tasvirlari bilan qoplangan
• 2. Kushon davlati Kushon davri tasvirlari (o‘smir tasviri, Dalvarzintepa ibodatxonasi); Xolchayon saroyi va buddaviylik ibodatxonalarida o‘rganilgan

• 1. Rim respublikasi Urush boshlanganda yoki xalq qo‘zg‘oloni ro‘y berganda tayinlangan, cheklanmagan hokimiyatga ega mansabdor; hokimiyatda olti oydan ko‘p tura olmagan
• 2. Qadimgi Rim Cheklanmagan hokimiyatga ega hukmdor; Sezar Rim imperatori va diktatoriga aylangan

Tushuna olmagan tabiat hodisalariga sig‘inish natijasida paydo bo‘lgan, tevarak-atrofda ezgu va yovuz kuchlar borligiga ishonch

Kohinlar ado etgan maxsus marosimlar; misrliklar e’tiqodicha, ular ado etilmasa ma’budlar odamlarga madad bermay qo‘yadi

• 1. Qadimgi Yunoniston Janubiy Yunonistonga bostirib kirgan qabilalar; Miken davlatining tugatilishi va Sparta davlatining vujudga kelishiga olib kelgan
• 2. Sparta Mil. avv. XII asrda Janubiy Yunoniston (Lakonika) hududiga bostirib kirib, mahalliy qabilalarni bo‘ysundirgan va Sparta davlatiga asos solgan qabila

Mil. avv. 621-yilda Drakont yozgan, xalq boshqaruvini bekor qilgan qattiq va ayovsiz qonunlar; buzganlik uchun bitta jazo – o‘lim jazosi belgilangan; afinaliklar ularni «siyoh qolib, qon bilan yozilgan» deyishgan

O‘rta Osiyo jangchilarining boshlarida dubulg‘a bo‘lgan

Deraza va eshiklar yasagan hunarmandlar

Yunonlarning o‘z vatanini atagan nomi

Qadimgi Yunoniston san’ati uslublari; Kushon san’atida mahalliy an’analar va Qadimgi Sharq uslublari bilan muvofiqlashgan

Yunonlar o‘zini yagona xalq sifatida shunday atagan

• 1. Mis-tosh davri (lotincha eneus – «mis» va yunoncha litos – «tosh»)
• 2. Mis-tosh asri – misdan yasalgan mehnat qurollarining tosh qurollar bilan birgalikda ishlatilish davri; mil. avv. 4–3- mingyilliklarning o‘rtalari

Qadimgi odamlarning urf-odatlari, xo‘jalik va madaniy an’analarini saqlab qolgan, hozirda yashayotgan qabilalar va elatlarni o‘rganuvchi olimlar

Italiyaning shimoli-g‘arbiy qismida yashagan, asosiy mashg‘uloti dehqonchilik bo‘lgan xalq; mil. avv. VIII asrda Italiyada 12 ta shahar-davlat tuzgan

«Topdim, topdim!» – ilmiy masala yechimini topgan Arximedning qiyqirig‘i

Zardushtiylar hayotining tub ma’nosi shulardan iborat bo‘lgan

• 1. Qadimgi Yunoniston, Makedoniya Og‘ir qurollangan askarlarning bir necha, odatda
• 9. yoki
• 16. qator saf tortishi
• 2. Qadimgi Yunoniston Goplitlarning to‘rtburchak shaklni yuzaga keltiruvchi, bir-biriga zich joylashgan qatorda jangovar safga tizilishi
• 3. Makedoniya Piyoda qo‘shinlarning
• 16. qatordan iborat saflanishi; oltinchi qatordagi nayza birinchi qatordagi jangchini muhofaza etgan, qanotlarini otliqlar himoya qilgan; jangda zirhlangan temir maxluqotga o‘xshab qolgan

Filosofiya: yunoncha filo – «sevish», sofiya – «donishmandlik» tushunchalarini anglatadi

Yunon mutafakkiri; yunon mutafakkirlari olam tuzilishi va inson hayoti ma’nosini tushuntirishga harakat qilgan (Geraklit, Demokrit, Diogen)

Zargarlik buyumlari yasash uchun tog‘lardan qazib olingan qimmatbaho tosh

Qadimgi odamlarning u yoki bu buyumlar omad keltirishiga yoxud balo-qazoni daf qilishiga ishonishi

• 1. Qadimgi Misr Misr hukmdori; «ulug‘ xonadon» ma’nosini anglatadi
• 2. Qadimgi Misr Birlashgan Misr mamlakatining hukmdori; birinchi fir’avn – Menes

Qadimgi Misr fir’avnlarining tojlari

• 1. Rim respublikasi Rimning markaziy maydoni
• 2. Rim respublikasi Rim shahri markazidagi joy: unda bozor maydoni, xalq yig‘ilishlari uchun joy va markaziy ibodatxona bo‘lgan

Xom suvoqqa ishlangan rasmlar; villalar devorlarini bezatib turgan

Yunon maktablari faol fuqarolar, davlat himoyachilarini tarbiyalashi kerak edi; bolalikdan o‘g‘il bolalarga she’riyat va musiqaga muhabbat singdirilgan

• 1. Afina Afina aholisining barcha huquqlardan foydalangan guruhi; ota-onasi ozod afinalik bo‘lgan erkaklargina fuqaro bo‘la olgan, ular og‘ir mehnatdan ozod qilingan
• 2. Rim respublikasi Qadimgi Rimda plebeylar, patritsiylar va boyib ketgan plebeylar hamda senatorlar fuqaro hisoblangan

Yuliy Sezar o‘ldirilgach sarkardalar o‘rtasida avj olgan kurash olib kelgan urush

Uzundara qal’asida joylashgan, Baqtriya va Sug‘diyonani bog‘lab turgan muhim tog‘ yo‘lini qo‘riqlagan yunon- makedon jangchilari

Shu sohadagi bilimlar shumerliklar va bobilliklarga kemalarda dengiz bo‘ylab suzish imkonini bergan

Yer yuzasini o‘lchash ilmi; anhor qazish, imorat va inshoot qurishda maydon hajmini o‘lchash zarurati bilan dunyoga kelgan

Rim imperiyasi sarhadiga kirgan qabilalar; savodsiz bo‘lib, Rim imoratlari, haykallari va kitoblarini yo‘q qilishgan

Mil. avv. XVIII asr oxirida Misrga hujum qilib, Quyi Misrni bosib olgan ko‘chmanchi qabilalar

Tomoshabinlar ko‘nglini xushlash uchun jang qilishga majbur qilingan kishi; aksariyati qullar yoki jinoyatchilar bo‘lgan, hayot-mamoti tomoshabinlar xohishiga bog‘liq bo‘lgan

Rimliklarning sevimli tomoshalaridan biri; gladiatorlar bir-birlari bilan, ba’zan yovvoyi hayvonlar bilan olishgan

Gladiatorlarga ta’lim beriladigan maxsus yopiq maktab

• 1. Qadimgi Yunoniston, Makedoniya Qadimgi Yunoniston va yunon- makedon armiyalarining og‘ir qurollangan piyoda jangchisi
• 2. Qadimgi Yunoniston Shahar-davlatlar qo‘shinlarining asosini tashkil etgan og‘ir qurollangan askarlar

German qabilalari; milodiy 410-yilda Alarix boshchiligida Rimni qurshab olib, uch kun talagan

O‘rta maktab; unda tarix, geografiya, geometriya, musiqa va astronomiya o‘qitilgan

Olimpiya g‘oliblari taqdirlangan, muqaddas zaytun daraxti novdalaridan to‘qilgan gulchambar

Tosh gurzi, mil. avv. IX–VIII asrlar

Quldorlar qullar qo‘zg‘olonlaridan qo‘rqib o‘rnatishni zarur deb bilgan kuchli hokimiyat

Savdo karvonlarini qaroqchilardan himoya qilish uchun muhim savdo yo‘llari o‘tgan daryolar kechuvlari va tog‘ dovonlari bo‘ylab qurilgan

Yigitlar umumiy ta’limdan tashqari ikki yil olgan ta’lim: birinchi yili safda yurish, qurol taqib yurish, ochlik va sovuqqa chidamli bo‘lishni o‘rganishgan, ikkinchi yili chegara qal’alarida harbiy xizmatni o‘tashgan yoki dengizchilik san’atini o‘rganishgan

Amudaryo xazinasidan topilgan haykalchalar

Mezolit davri oxirida tiriklayin tutilgan hayvonlarni o‘ldirmasdan, yegulik zaxirasi sifatida saqlab qo‘yish; ovchilar itni qo‘lga o‘rgatgan

Aleksandr Oksiartni Baqtriya viloyatlaridan birining hokimi etib tayinlagan

Bir necha katta patriarxal oilalardan tashkil topgan jamoa

Temir asri boshlarida O‘rta Osiyo aholisi bo‘lingan guruhlardan biri

• 1. Qadimgi Xitoy Xitoyning shimoliy qismini vayron qilgan ko‘chmanchi qabilalar; elchi Chjan Szyan ularning qo‘liga asir tushgan
• 2. G‘arbiy Rim imperiyasi, Sharqiy Rim imperiyasi Attila boshchiligidagi qabilalar; 452-yilda paydo bo‘lgan Rimning dahshatli dushmani

Husnixat san’atini egallagan kishilar yuksak savodxon sanalib, katta imtiyozlar va izzat-hurmatga ega bo‘lgan

• 1. O‘zbekiston (Jarqo‘ton) Muqaddas deb e’lon qilingan, odamlar xudolarga sig‘ingan bino yoki joy
• 2. Mesopotamiya Mesopotamiyada davlatdagi hokimiyat markazi bo‘lgan

Jahondagi barcha xalqlar tarixi boshlangan eng qadimgi tuzum; uning birinchi bosqichi – kishilarning alohida guruhlarga birlashuvi, eng qadimgi odamlarning dastlabki jamoasi

Tarix fanida eng qadimgi odamlar shunday ataladi

Qadimgi Rimda: qullar, ozod qilingan qullar (fuqarolar emas); plebeylar, patritsiylar va boyib ketgan plebeylar, senatorlar (fuqarolar)

Jamiyatning tuzilishi; temir asri boshlarida O‘rta Osiyoda aholi turli guruhlarga bo‘lingan

Qadimgi tosh davrining ilk bosqichi; uning oxirlariga kelib Buyuk muzlik davri boshlanadi

Spartaliklar qulga aylantirgan mahalliy aholi (Lakonika aholisi); aslida yunonlar bo‘lgan; butun davlatning mulki hisoblangan

• 1. Qadimgi Rim (lotincha, «hukmdor») qadimgi Rimda dastlab faxriy harbiy unvon, keyinchalik mutlaq hukmdorga tegishli unvon
• 2. Rim imperiyasi Cheklanmagan hokimiyatga ega hukmdor; mil. avv. 29-yilda Oktavian Senatdan imperator unvonini olgan

Hukmdorning cheklanmagan hokimiyati joriy etilgan, boshqa ko‘plab xalqlarni o‘ziga bo‘ysundirgan davlat

Buyuk ipak yo‘li mavzusidagi rasm izohi

• 1. Qadimgi Italiya Apennin yarimorolida istiqomat qilgan qadimiy qabilalar
• 2. Qadimgi Italiya Apennin yarimoroli qabilalari

«Buzoqchalar mamlakati» ma’nosini bildiradi; yunonlar bu mamlakatda sigirlarni o‘tlatish uchun ajoyib o‘tloqlarni topganlar

• 1. Qadimgi Misr Qadimgi yunonlar misrliklar yozuvini shunday atashgan; «muqaddas bitiklar» ma’nosini anglatadi; Misr alifbosi
• 750. iyeroglifdan iborat bo‘lgan
• 2. Qadimgi Xitoy Qadimgi Xitoyda so‘z va jumlalarni ifodalagan belgilar

Sharqiy Afrikadan suyak qoldiqlari topilgan, yoshi 2 million yildan oshadigan eng qadimgi odam; toshdan o‘ta sodda mehnat qurollari yasashni bilgani uchun olimlar shunday atashgan

Ziroatchilik (dehqonchilik) va chorvachilik; inson neolit davrida unga o‘ta boshlagan

Bobilning bosh ko‘chasi boshlangan, g‘alaba ma’budasi Ishtar nomidagi darvoza; afsonaviy hayvonlar tasviri tushirilgan naqshinkor tosh taxtachalar bilan bezatilgan

Har bir shaharda bo‘lgan qal’a

Memfis yaqinidagi Xufu, Xafra va Menkaura piramidalari jahonning yetti mo‘jizasidan biri hisoblanadi

Jamoa boshlig‘i; Jarqo‘ton qal’asi ichidan uning saroy qoldiqlari topilgan

Ossuriyaliklarning jangovar aravasi

Hindlar qo‘shinidagi jangovar fil

Temir asri boshlarida O‘rta Osiyo aholisi bo‘lingan guruhlardan biri

«Jarlik ustidagi qo‘ton» – Sherobod yaqinidagi bronza davriga oid shahar ko‘rinishiga ega qal’a-manzilgoh xarobalari

O‘lchov birligi: bir kaft = to‘rt barmoq

Olisdan turib jang qilish vositasi

Kushon davrida yuqori darajada rivojlangan hunar; Dalvarzintepadan fil suyagidan yasalgan shaxmat donalari topilgan

Saylov kuni konsullikka nomzodini qo‘ygan badavlat quldorlar kiygan oq harir libos; oq rang nomzod vijdoni beg‘ubor va pokiza ekanligini bildirgan

Qandaydir lavozimni egallashga harakat qiluvchi nomzod shaxs; bu so‘z «kandida»dan kelib chiqqan

• 1. Qadimgi Rim Rimdagi eng baland tepalik
• 2. Qadimgi Rim Rimdagi tepalik; unda dushmanlardan himoyalanish uchun qal’a bunyod etilgan

Savdo mollari ortilgan karvonlar Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab qatnagan (masalan, Hindistondan paxta matolari va chigit ortilgan karvonlar kelgan)

O‘rta Osiyoni Sharq mamlakatlari bilan bog‘lagan, savdo-sotiq olib borilgan qadimiy yo‘llar

Qadimgi hindlar qanday yumushlar bilan shug‘ullanishiga qarab ajratilgan to‘rt tabaqa; bir tabaqadan boshqasiga o‘tishning iloji bo‘lmagan

O‘rta Osiyoda jamiyat asosini tashkil etgan oila; a’zolari alohida turarjoyga ega bo‘lib, xo‘jalik ishlarini birgalikda olib borgan, mehnat qurollari, mahsulot zaxirasi va chorvaga egalik qilgan

Qamishdan qayiqlar, yog‘ochdan kemalar qurgan hunarmandlar

Yarim ot, yarim odam ko‘rinishidagi afsona qahramoni (sxema)

Qal’a ibodatxonasidan osmon jismlarining harakatlarini kuzatgan kohinlar; Amudaryo suv sathi ko‘tarilishi vaqtini, ekin ekish, ko‘chat o‘tqazish va hosil yig‘ish mavsumlarini belgilagan

Astronomiyaga oid bilimlarga ega bo‘lgan shumerlik va bobillik kohinlar

Tuproqqal’a devorida yozuvli teri o‘ramalarini ko‘tarib turgan kohin-xattot tasviri bor

• 1. Qadimgi Misr Ibodatxona ruhoniylari; ma’budlar va odamlar o‘rtasida vositachi hisoblangan, diniy marosimlarni bilgan, qurbonlik bag‘ishlagan, Nil toshqini va ekish-o‘rish muddatlarini aniq bilgan
• 2. Mesopotamiya Mesopotamiyaning har bir shahrida oliy ma’bud nomidan hukmronlik qilgan; katta yer-mulklar hukmdorlar va kohinlar qo‘l ostida bo‘lgan
• 3. O‘rta Osiyo Zardushtning so‘nggi va’zlarini yod olib, dindorlarga o‘qib berganlar

• 1. Qadimgi Rim
• 50. ming tomoshabin sig‘adigan eng katta amfiteatr
• 2. Rim imperiyasi Rimning eng katta amfiteatri; o‘tmishdagi ulug‘vorlik namunasi sifatida hozirgacha saqlangan

Mayda yer ijarachilari; yerdan foydalanganlik uchun yer egasiga o‘zlari yetishtirgan mahsulotlar bilan to‘lov berishgan

• 1. Qadimgi Yunoniston Qadimgi davrlarda o‘z yurtini tark etgan odamlar tomonidan yangi yerlarda asos solingan manzilgoh va shaharlar
• 2. Qadimgi Yunoniston Yunonistondan ko‘chib kelganlarning O‘rta Yer va Qora dengiz bo‘ylarida vujudga kelgan manzilgohlari; sekin-asta o‘z hokimlari, qo‘shinlari, qonunlari va tangalari bo‘lgan shahar-davlatlarga aylangan

Ibodatxonalarga alohida ko‘rk bergan ustunlar

Ajoyib qochiriqlar, quvnoq sahnalar, nozik yumorga boy, inson nuqsonlari ustidan kuladigan pyesalar

Xitoyliklarning eng ajoyib ixtirolaridan biri; magnitlangan temirdan yasalgan uzun dastali katta qoshiqqa o‘xshagan, dastasi hamma vaqt janubni ko‘rsatgan

• 1. Rim respublikasi Respublika davrida Rimdagi oliy siyosiy lavozim. Har yili saylangan ikki nafar konsul Senat va armiyaga rahbarlik qilgan
• 2. Rim respublikasi Xalq majlisi patritsiylardan bir yil muddatga hokim qilib saylagan ikki kishi; davlatni bevosita boshqargan, sud qilgan, urushda qo‘shinlarga qo‘mondonlik qilgan, har yili Xalq majlisiga hisobot bergan

Mesopotamiyalik kotib tasviri – «Kotib ish ustida»

• 1. Fransiya Zamonaviy qiyofaga ega qadimgi odamning suyaklari dastlab topilgan joyning nomi (Fransiya). Joyning nomidan kelib chiqib, bu odamni kromanyon deb atash rasm bo‘lgan
• 2. So‘nggi paleolit davrida yashagan zamonaviy qiyofaga ega odam

Uy-joyli qullar: yer egasi ruxsati bilan kichik yerni mustaqil yuritgan, o‘z mehnat qurollari, urug‘ligi bo‘lgan, oilasi bilan yashagan qullar; yerdan foydalanganlik uchun haq to‘lashgan

Loydan turli-tuman idish-tovoqlar yasab, ularni maxsus xumdonda pishirgan hunarmandlar

Loydan ishlangan va olovda pishirilgan idishlar yasash; neolit davrining muhim kashfiyoti

Eneolit davrida idishlarni pishirish uchun foydalanilgan o‘choq

Bronza davrida kashf etilgan; kulollar unda guldon, ko‘za va xumchalar yasagan

Chjou davlatida hukmronlik uchun mayda podsholiklar o‘rtasida 200 yildan uzoq davom etgan urushlar davri; mil. avv. III asrda Sin davlati yagona davlat tuzishi bilan yakunlangan

Ashshurbanipal hukmronligi yillarida Nineviyada jamlangan sopol taxtachalardan iborat yirik kutubxona

Aramey yozuvi asosidagi alifbo; uning yozuv namunalari Qadimgi Termizdan topilgan

Kushon mamlakatidagi yozuv; unda harflar burchakli va aylana shaklida yozilgan

Mil. avv. VII–V asrlardagi davr; chekka viloyatlar aholisi ajralib chiqib, o‘z davlatini tashkil eta boshlagan

Misr g‘arbidagi Liviya sahrosi aholisi ko‘chmanchi chorvadorlar bo‘lgan

Asosiy mashg‘uloti chorvachilik bo‘lgan sak va massaget qabilalari; tuya, ot, qo‘y va echki podalarini boqqan, mahsulotlarini o‘troq dehqonlarga sotgan

Jangchilar tabaqasi; Brahmaning qo‘llaridan yaratilgan deb hisoblangan

Rivoyatlarga ko‘ra Dedal Minos podsho uchun barpo etgan saroy; unga kirib, undan chiqish yo‘lini topib olishning iloji bo‘lmagan

Qo‘shin boshlig‘i; sug‘diylar qo‘zg‘oloniga iste’dodli lashkarboshi Spitaman boshchilik qilgan

Har bir konsulni qo‘riqlab yurgan 12 kishidan iborat faxriy qorovul

• 1. Badaxshon Ko‘k rangdagi tabiiy tosh, ma’dan
• 2. Baqtriya Zargarlik buyumlari yasash uchun tog‘lardan qazib olingan qimmatbaho tosh; Baqtriya tog‘larida bo‘lgan

• 1. Mesopotamiya (Shumer) Shumerlar uchi o‘tkirlangan tayoqchalar bilan mixxat yozgan taxtacha
• 2. Mesopotamiya (Shumer), Bobil podsholigi O‘quvchilar suyak va yog‘och tayoqchalar bilan yozgan, oldin oftobda quritilib, so‘ng xumdonda pishirilgan taxtachalar; ilk kitoblar

• 1. Qadimgi Misr Qadimgi misrliklar e’tiqodicha, hayvonlar (mushuk, qo‘y, ho‘kiz, arslon, sigir) qiyofasiga kirib odamlar orasida yashaydigan ilohlar; ularning bir qancha joni bo‘lib, biri hayvon tanasida, boshqasi haykalida yashaydi deb o‘ylangan
• 2. Qadimgi Yunoniston Dehqonchilik va hunarmandchilik, san’at va she’riyat, muhabbat va go‘zallik homiylari hisoblangan; yunonlar tasavvuriga ko‘ra Olimp tog‘ida yashagan

• 1. Mesopotamiya (Shumer), Bobil podsholigi Hukmdorlar saroylari va ibodatxonalarda zodagonlar hamda badavlat oilalar farzandlari ta’lim olgan joy
• 2. Qadimgi Xorazm Ibodatxonalar qoshidagi maktablarda xat- savod va arifmetika hisobi o‘rgatilgan

• 1. Qadimgi Misr Misr fir’avni Tutanxamon maqbarasidan temirdan yasalgan bezaklar topilgan
• 2. Qadimgi Misr Fir’avnlar dafn etiladigan joy
• 3. Ahamoniylar davlati Fors shohlarining maqbaralari, Naqshi Rustam qoyasi, Eron

Sport musobaqalarida olis masofaga yugurish; Marafon jangidagi g‘alaba xabarini Afinaga yetkazish uchun 42 kilometr yo‘lni chopib o‘tgan jangchi xotirasiga shunday atala boshlagan

Qadimgi misrliklar e’tiqodicha, inson vafot etganidan keyin ketadigan va umrini davom ettiradigan joy

Badavlat rimliklar uylaridagi tizim: pollar isitilar, quvurlar orqali uylarga suv oqib kelar edi

Mil. avv. 246-yilda Xitoy bir hukmdor hokimiyati ostida birlashtirilib, hududi viloyatlarga taqsimlangan, har biriga noiblar rahbar etib tayinlangan davlat

Cho‘llar va Amudaryo bo‘ylarida yashagan ko‘chmanchi qabilalar; asosiy mashg‘uloti chorvachilik bo‘lgan

• 1. Qadimgi Misr Misrliklarning arifmetik hisoblash, kasrlar, maxrajlar va murakkab hisob-kitoblarni bilishi asosida taraqqiy etgan fan
• 2. Qadimgi Hindiston Qadimgi Hindistonda yuksalgan fan; sanash va hisoblash tizimi keng tarqalgan, juda katta raqamlarni bildiruvchi alohida belgilar ishlatilgan

Ona urug‘i davri – dastlabki urug‘ jamoalari ayol – ona atrofida birlashgan bosqich

Qal’a (manzilgoh) qismi; Sopollitepa qal’asi sakkizta mavzedan iborat bo‘lgan

Olimpiya o‘yinlari ochiladigan kunda quyosh nurlaridan yondirilib, musobaqalar o‘tkaziladigan joyga keltiriladi; bu odat hozirgacha saqlanib qolgan

Dajla va Frot daryolari oralig‘idagi vodiyni yunonlar shunday nomlashgan; «ikki daryo oralig‘i» degan ma’noni anglatadi

Mesopotamiyada savdo-sotiqda ishlatilgan kumush quymasi ko‘rinishidagi metall

• 1. Afina Afinada yashovchi chet ellik
• 2. Afina Afina aholisi guruhlaridan biri – chet elliklar

• 1. O‘rta tosh davri (yunoncha mezos – «o‘rta» va litos – «tosh»)
• 2. O‘rta tosh davri, mil. avv. 12–7-mingyilliklar; boshlanishi bilan muzlik davri poyoniga yetgan

Janubiy Yunonistondagi sivilizatsiya; doriylar vayron qilishgan

Mezolit va neolit davrida odam toshdan yasagan mayda mehnat qurollari

Fors qo‘shinidagi lavozim; Shiroq rivoyatida mingboshi Ranosbat qulovizdan savol so‘ragan

Mesopotamiyadagi og‘irlik o‘lchovi; 550 gramm kumushga barobar bo‘lgan

Mil. avv. 2-mingyillikda ilk shahar- davlatlar vujudga kela boshlagan Krit orolidagi sivilizatsiya; afsonaviy podsho Minos nomi bilan atalgan

Misrliklar hosil yig‘im-terimida boshoqlarni o‘rib olgan mehnat quroli

Misni eritib, undan mehnat qurollari quygan hunarmandlar

• 1. Mesopotamiya (Shumer) Shumerlar ixtiro qilgan, jahondagi eng qadimgi yozuvlardan biri; uchi o‘tkirlangan tayoqchalar bilan loy taxtachalarga yozilgan
• 2. Mesopotamiya (Shumer) Shumer mixxati dastlab «suv», «quyosh» va boshqa alohida so‘zlarni anglatgan rasmlardan iborat bo‘lgan
• 3. Ahamoniylar davlati Qadimgi forslar foydalangan belgi-yozuv; Fors shohlarining bitiklari Behistun va Naqshi Rustam qoyalariga, Persepol saroyi devorlariga o‘yib yozilgan

Arxeologlar topgan manbalar: mehnat qurollari, sopol idishlar, qurol-aslahalar, zeb-ziynat buyumlari – qadimda inson qo‘li bilan yaratilgan barcha narsalar

Shisha yoki tosh parchalaridan ishlangan suratlar; Rim uylari ular bilan bezatilgan

Xarappa yozuvi va hayvonlar tasvirlangan muhrlar

Afinada bolalar harflarni stil bilan yozgan taxtacha

Osiris qarshisida go‘zal qiyofada turishi uchun jasadga maxsus ishlov berib, ko‘p matolar bilan o‘rash; uni kohin- tabiblar qariyb 70 kun bajargan, faqat boy-badavlat kishilarga nasib etgan

Sargon I jahon tarixida birinchi bo‘lib tuzgan, 5400 nafar jangchidan iborat lashkar

Qadimgi Misr yozuvi; undan duolar va marosimlarni yozishda foydalanilgani uchun shunday nomlangan

Vesta ibodatxonasida saqlangan olov; u yonib turar ekan, hayot mavjud deb hisoblashgan

• 1. Germaniya, O‘zbekiston (Teshiktosh) O‘rta paleolit davrida yashagan ibtidoiy odam; suyak qoldiqlari dastlab Germaniyadagi Neandertal vodiysidan topilgan
• 2. Germaniya O‘rta paleolit davrida yashagan ibtidoiy odam. Uning suyak qoldiqlari dastlab Germaniyadagi Neandertal vodiysidan topilgan

Buyuk ipak yo‘li mavzusida tasvirlangan tosh

• 1. Yangi tosh davri (yunoncha neos – «yangi» va litos – «tosh»)
• 2. O‘rta Osiyo Yangi tosh davri; O‘rta Osiyoda mil. avv. 6–4- mingyilliklar; boshlanishi sopol idishlar yasashning kashf etilishi bilan belgilanadi

Vodiyliklar (misrliklar) o‘z yurtiga bergan ikkinchi nom

Ikkinchi darajali ma’bud; o‘rmonlar, daryolar va tog‘larda yashagan deb tasavvur qilingan

Teatr namoyishi ishtirokchilari foydalangan quvnoq, qayg‘uli va yovuz qiyofadagi niqoblar

• 1. Qadimgi Xitoy (Chjou davlati) Chjou davlatida viloyatlarni boshqargan; ayrimlari podsho hokimiyatidan ozod bo‘lishga intilgan
• 2. Qadimgi Xitoy Hukmdor viloyatlarning har biriga rahbar etib tayinlagan amaldor
• 3. Salavkiylar davlati Salavk o‘g‘li Antioxni Sharqiy viloyatlar – Parfiya, Marg‘iyona, Baqtriya va Sug‘diyonaga noib etib tayinlagan
• 4. Falastin (Rim imperiyasi) Rim noibi Pontiy Pilat Isoga chiqarilgan o‘lim hukmini tasdiqlagan

• 1. Qadimgi Misr Misrdagi ilk davlatlar
• 2. Qadimgi Misr Mil. avv. 4-mingyillik oxirida Nil vodiysidagi tarqoq manzilgohlar birlashgan kichik davlatlar

• 1. Qadimgi Misr Qadimgi Misrdagi ilk davlatning hukmdori
• 2. Qadimgi Misr «Nom»larni boshqargan hukmdorlar

Afina aholisining zodagonlar foydasiga ishlashga majbur bo‘lgan qismi

Amudaryo

Olimpiya o‘yinlarida quyosh nurlarida yondirilgan olov

Mil. avv. 776-yildan Olimpiya shahrida har to‘rt yilda bir marta o‘tkazilgan, Zevs sharafiga bag‘ishlangan sport musobaqalari; afsonalarga ko‘ra asoschisi Gerakl; milodiy 394-yilda to‘xtab qolgan, 1896-yilda qayta tiklangan

Mil. avv. II asrda Shoshtepada qurilgan doira shaklidagi ibodatxona; qang‘liklar olov va quyoshga sig‘ingan, dumaloq shakl quyosh ramzi hisoblangan

Rim imperiyasining kuch-qudrati qayta tiklangan milodiy II asr shunday nom olgan

• 1. Qadimgi Misr Tutanxamonning oltin niqobi
• 2. Qadimgi Yunoniston (Miken) Mikendan topilgan buyum

Amudaryo xazinasidan topilgan, zardushtiylik kohini tasvirlangan buyum

Mikendan topilgan buyum

Yer haydash quroli; omoch bilan yer haydash natijasida urug‘ni mahsulot bilan ta’minlash erkaklar qo‘liga o‘tgan

Rivoyatga ko‘ra Romul va Remni emizib boqqan bo‘ri; Rimning timsoli hisoblanadi

Afinani idora qilishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan kengash; hokimlar va sudyalarni saylagan; a’zolari faqat Afina aslzodalaridan bo‘lgan

Marhumlar saltanatidagi hayot bog‘liq bo‘lgan sud: tarozining bir pallasiga marhumning yuragi, boshqasiga qush patlari qo‘yiladi; pallalar tenglashsa – inson ezgu ishlar qilgan, yurak og‘ir kelsa – yomon ishlar qilgan bo‘ladi

Chjou davlati yerlari ulkanligi bois hukmdorlar uni shunday atagan

Chjou davlati hukmdorlari o‘zlarini shunday atagan

• 1. O‘rta Osiyo Yomg‘irlarda yuvilgan va oftobda poklangan suyaklar dafn etilgan maxsus sopol tobutchalar
• 2. Qadimgi Xorazm Zardushtiylik dafn marosimlari bilan bog‘liq suyakdon; O‘rta Osiyodagi eng qadimgi ossuariylar Xorazmdan topilgan (rasmda haykal shaklidagi ossuariy)

Baqtriya ustalari oltindan yasagan ot-arava

Diktatorning o‘rinbosari

Aravalarda va otlarda poyga uyushtirilgan joy

O‘zlashtiruvchi xo‘jalik turi

Shumerliklar yaratgan; oy yili davomiyligi 354 kun etib belgilangan

Qadimgi Rimda qullar bilan birga fuqaro hisoblanmagan tabaqa

Qadimgi Rim qonunchiligi dastlab asoslangan qonunlar; sud majlislarida patritsiylar ko‘pincha adolatsiz qarorlar chiqargan

Qal’a va shaharlarni himoya qilishda o‘q-yoy bilan birga foydalanilgan

Qadimgi tosh davri (yunoncha paleos – «qadimgi» va litos – «tosh»); ilk, o‘rta va so‘nggi paleolit davrlariga ajratib o‘rganiladi

Xususiy gimnastika maktabi; unda adabiyot, she’r yozish va musiqa san’ati o‘rgatilgan

Rimdagi ibodatxona; yunonchada «barcha xudolar ibodatxonasi» ma’nosini anglatadi; shifti gumbaz shaklida ustunlarsiz qurilgan

• 1. Qadimgi Misr Poyasi yozuv materiali tayyorlash uchun ishlatiladigan qamish
• 2. Qadimgi Misr Papirus poyasidan ishlangan qog‘oz; unga iyerogliflar yozilgan

• 1. Afina Akropolda qurilgan mashhur inshoot – ma’buda Afina ibodatxonasi
• 2. Afina Akropoldagi ibodatxona; qurilishiga haykaltarosh Fidiy boshchilik qilgan; binosi va ustunlari marmar toshlardan qurilgan

• 1. Ota urug‘i davri – jamoadagi yetakchilik erkak kishiga o‘tib, urug‘dosh jamoalarni erkak kishi boshqargan davr
• 2. Urug‘chilik oilasida erkaklar muhim o‘rin tutib, qarindoshchilik erkak nomi bilan belgilanadigan bo‘lgan davr; oila ota tomonidan yaqin qarindoshlarning bir necha avlodidan tashkil topgan

• 1. Qadimgi Rim Rimning qadimgi tub aholisi
• 2. Rim respublikasi Rimning tub aholisi; Rim boshqaruvida faqat ular ishtirok eta olgan
• 3. Qadimgi Rim Rimlik zodagonlar; qadimgi zamonlarda bir qavatli oddiy uylarda yashashgan

• 1. O‘rta Osiyo Temir va bronzadan yasalgan paykonlar
• 2. O‘zbekiston hududi Kamon o‘qining bronzadan ishlangan qismi («bronza paykonli kamon o‘qi»)

Yunonchada «bolani yo‘lda kuzatib boruvchi» ma’nosini anglatadi; ota-onalar bolalarini pedagogga haq to‘lab o‘qitgan

Perikl hukmronligi davri (mil. avv. 443–429-yillar): Afina eng qudratli davlatga aylanib, demokratiya ravnaq topgan davr

Spartada to‘la-to‘kis huquqlarga ega bo‘lmagan fuqarolar

Qoyadagi qadimgi tasvirlar, masalan o‘q-yoy bilan ov qilish tasviri

Ibodatxonaga kirish yo‘li; uning yuqori qismi yunon ma’budlarining haykallari bilan bezatilgan

• 1. Qadimgi Misr Mahobatli tosh inshoot, fir’avnlar maqbarasi
• 2. Qadimgi Misr Qadimgi va O‘rta podsholiklar davrida misrliklar barpo etgan, fir’avnlar dafn etiladigan ulkan inshoot – maqbara

Spitaman Zarafshon bo‘yida makedoniyaliklarga pistirma qo‘yib, dushman guruhini tamomila qirib tashlagan

Shumer shaharlarida tosh va xom g‘isht bilan birga qurilishda ishlatilgan material

Rimga ko‘chib kelgan odamlar va ularning avlodlari

• 1. Qadimgi Misr Hukmdor; vaqt o‘tishi bilan qabila sardorlari hukmdor – podsholarga aylangan
• 2. Mesopotamiya (Shumer) Urush paytida shahar aholisi saylagan sardorlar; bora-bora nufuzi ortib, muntazam hukmronlik qila boshlaganlar podsholar deb atalgan

Qo‘llar uzunligi turlicha bo‘lgani sababli joriy etilgan yagona o‘lchov; 52,5 santimetrga teng

Yunoncha «shahar»; bir qancha manzilgohlar birlashishi yo‘li bilan tashkil topgan yunon shaharlari; hunarmandchilik va savdo-sotiq markazlari bo‘lgan

Manbalarda Zarafshon daryosi shunday atalgan

Kohinlar – Rim ruhoniylari; diniy marosimlar o‘tkazilishini nazorat qilib, bayramlar taqvimi, marosimlar, tantanalar tartibini tuzishgan

5 nafardan 15 nafargacha ruhoniylar jamlangan kengash; unga buyuk pontifik rahbarlik qilgan

Rim davlatining viloyati; Misr ham Rim davlati provinsiyasiga aylangan

Vima Kadfiz davrida hukmdor nomi bitilgan tanga zarb qilish boshlanib, tangalar qiymati oshgan; xo‘jalik va savdo- sotiq rivojiga ko‘maklashgan

Bir joyda yashab turgan bir qancha urug‘lar qabilani tashkil etgan

• 1. Yer yuzida odam paydo bo‘lganidan to milodiy 476-yilda G‘arbiy Rim imperiyasi qulaguniga qadar kechgan voqealar tarix fanida shunday ataladi
• 2. Milodiy 476-yil – G‘arbiy Rim imperiyasining qulashi qadimgi dunyo tarixining yakunlanish sanasi sifatida tarixga kirgan

Qadimgi Misr tarixidagi davr; bu davrda Sinay yarimoroli bosib olingan, mahalliy qabilalar Misrga soliq to‘lay boshlagan

O‘rta Osiyodagi eng qadimgi yozuv (Oybo‘yirqal’adan topilgan); aramey alifbosiga asoslangan, 20 ta harfdan tashkil topgan; qora siyohda sopol, suyak, yog‘och taxtachalar va charmga bitilgan

Bolqon yarimoroli va O‘rta Yer dengizi orollarini o‘z ichiga olgan qadimgi yunon davlatlarining umumiy nomi

Etrusklar qalqoni

Spitaman Maroqandani qamal qilgan; yunonlarning katta kuchlari yaqinlashgach, qamalni qoldirgan

Iyerogliflarni papirusga yozishda ishlatilgan qamish qilqalam

Vodiyliklar (misrliklar) o‘z yurtiga bergan nom; Nilning quyi qismi qora tuproqli serhosil dalalardan iborat bo‘lgan

G‘orlar devorlaridagi qadimgi rasmlar; ular qadimgi odamlarda diniy e’tiqodlar bo‘lganining isboti; odamlar rasmlar ovda yordam berishiga ishongan

Farg‘onadagi ot tasviri

Xitoyda miloddan avvalgi I asrda ixtiro qilingan

• 1. Mesopotamiya Mesopotamiyada katta yer-mulklarda dalalarga ishlov bergan kishilar
• 2. Afina Afina aholisi guruhlaridan biri; Pirey bandargohidan mamlakatga qullar keltirilgan
• 3. Qadimgi Rim Erkin rimliklar tasavvuricha, butunlay quldorning ixtiyorida bo‘lgan bir buyum; ularga haq to‘lanmagan, mehnatdan manfaatdorlik hissi bo‘lmagan

Qullar savdoga chiqariladigan bozor; har bir Rim shahrida bo‘lgan

Yo‘lboshlovchi; Shiroq forslarga quloviz bo‘lgan

• 1. Qadimgi Misr Diniy marosimlarda kohinlar ma’budlarga bag‘ishlagan narsa
• 2. Massagetlar Massagetlar Quyosh xudosiga otni qurbonlik uchun keltirgan

Saroylar, ibodatxonalar va uylar bunyod etgan hunarmandlar

Shumerliklar yaratgan; quyosh yili davomiyligi 365 kun etib belgilangan

Toshdan yasalgan qo‘l cho‘qmori – tosh davri mehnat quroli

Qadimiy qo‘lyozma – qadimgi yozma manba

Eng qadimgi rasadxonalar zikkuratlar yuqorisidagi maydonchada barpo etilgan

• 1. Rim respublikasi «umumiy ish» ma’nosini anglatadi; davlat boshqaruvi shakli
• 2. Rim respublikasi Lotincha «xalq ishi, umumiy ish» degan ma’nolarni anglatadi (res – «ish», publika – «xalq»); mil. avv. VI asr oxiridan Rim davlati respublika deb yuritila boshlangan

Rim hukmdorlari ramzi hisoblangan

Butun hokimiyat bir kishi qo‘lida jamlanishiga yo‘l qo‘ymaydigan boshqaruv shakli; mil. avv. 509-yilda podsho hokimiyatining ag‘darilishi uning asosini yaratgan

Arximed richag (dastak) qonunini ishlab chiqqan

Rozett shahri yaqinidan topilgan, qadimgi misr va qadimgi yunon tillarida bir xil ma’nodagi bitik chekilgan tosh; u orqali Jak-Fransua Shampolyon 1822-yilda Misr matnlarini o‘qigan; Londondagi Britaniya muzeyida saqlanadi

Jangovar oybolta

O‘rta Osiyoning tog‘lik, dasht va cho‘l yerlarida istiqomat qilgan, asosiy mashg‘uloti chorvachilik bo‘lgan ko‘chmanchi qabilalar

• 1. Davan Farg‘onaning baquvvat va chopqir zotdor otlari; xitoyliklar ularga «samoviy» deb nom bergan, «qanotli otlar» ham deyishgan; chopganda badanida ter o‘rniga qon tomchilari ko‘ringan
• 2. Farg‘ona davlati, Xitoy Chjan Szyan Xitoyga olib kelgan Farg‘ona oti; xitoyliklar uni «samoviy» deb atagan

Qadimiy hind tillari asosida ishlab chiqilgan yangi adabiy til; «Mahabharata», «Ramayana» dostonlari shu tilda yozilgan

Ktesiy fors shohi Artakserks saroyida uzoq muddat yashab, saroy tabibi bo‘lgan

Ikkinchi darajali ma’bud; o‘rmonlar, daryolar va tog‘larda yashagan deb tasavvur qilingan

Satrapiya hukmdori; satraplarga cheklanmagan hokimiyat berilgan, ko‘pchiligi Ahamoniylar sulolasi vakillari bo‘lgan

• 1. Ahamoniylar davlati Doro I saltanatni bo‘lib chiqqan alohida harbiy-ma’muriy o‘lkalar
• 2. Ahamoniylar davlati Ahamoniylar yagona davlatni bo‘lib tashlagan alohida viloyat; so‘z forscha «xshatra» – «viloyat» so‘zidan kelib chiqqan; O‘rta Osiyo uch satrapiyaga bo‘lingan

• 1. Rim respublikasi «oqsoqollar kengashi» ma’nosini anglatadi
• 2. Rim respublikasi Lotincha «oqsoqollar kengashi» degan ma’noni anglatadi; Xalq majlisi qarorini tasdiqlagan, mamlakatda katta hokimiyatga ega bo‘lgan

Senatning umrbod a’zosi; vaqt o‘tishi bilan konsullar hech bir saylovsiz Senatda o‘rin egallab, senatorga aylangan

Xitoyda ixtiro qilingan, zilzilani oldindan aniqlab beruvchi moslama

• 1. Qadimgi Misr Tanasi sherniki va boshi insonniki bo‘lgan, piramidalarni qo‘riqlovchi ulkan haykal – afsonaviy mavjudot
• 2. Qadimgi Misr Tanasi sherniki, boshi odamniki bo‘lgan, piramidalarni qo‘riqlaydigan ulkan tosh haykal; «Sahro shohi» deb atalgan, balandligi
• 20. metr

Peshanasida bitta ko‘zi bo‘lgan bahaybat mavjudot – afsona qahramoni (sxema)

Xitoyni birlashtirgan hukmdor olgan nom; «Sinning birinchi hukmdori» degan ma’noni bildiradi

Yarim qush, yarim ayol ko‘rinishidagi afsona qahramoni (sxema)

Qadimdagi jamiyat taraqqiyotining ancha yuksak darajasi (shaharlar, yozuv va davlatlarning rivojlanishi)

Bosib olingan mahalliy qabilalar Misrga, mayda «nom»lar esa giksoslarga to‘lagan

Mil. avv. 594-yilda Solon davlatni idora qilishning oldingi tizimini o‘zgartirdi: aristokratiya demokratiyaga almashtirildi, dehqonlarni qarzi uchun qul qilish bekor bo‘ldi, Xalq majlisi faoliyati tiklandi

Sin Shixuandi maqbarasidan topilgan, hukmdorni «qo‘riqlash» uchun o‘rnatilgan 6 mingta sopol askarlar haykallari

• 1. Baqtriya Qiziltepadan topilgan buyum
• 2. Qadimgi Xorazm Qadimgi Xorazm sopol idishlari

Ko‘zaliqirdan topilgan sopol qozon

Xirmonjoydan chiqqan don saqlangan idish; donni kemiruvchi zararkunandalardan himoyalagan

Shahar soqchilari burjining maketi

O‘rta Osiyo jangchilari jangga sovut kiyib kirgan

Mil. avv. 74–71-yillarda Spartak boshchiligidagi qullar qo‘zg‘oloni; qadimgi dunyoda eng ommaviy va uyushgan qo‘zg‘olonlardan biri

Sug‘dcha nom; ildizlari avesto tilida «Spentamana» – «Muqaddas ruh» ma’nosini anglatgan

• 1. Afina Mum surkalgan taxtachalarga harflarni yozish uchun bronza tayoqcha
• 2. Qadimgi Rim Bolalar harflarni mum qoplangan taxtachalarga o‘yib yozgan metall tayoqcha

• 1. Afina Beshyuzlar kengashiga rahbarlik qilgan lavozim egasi; Perikl
• 15. marotaba strateg lavozimiga saylangan
• 2. Salavkiylar davlati Salavkiylar davlatida davlat mudofaasi va qo‘shinlarni tashkil etish bilan shug‘ullangan, sobiq lashkarboshilardan tayinlangan kishilar

Fir’avn Yaxmos yangi fir’avnlar sulolasi asoschisiga aylangan

Kanallar va ariqlar yordamida ekinlarni sug‘orish

Xorazm aholisi xo‘jaligining asosi; Amudaryodan uzunligi 40–50 kilometrga yetadigan keng sug‘orish kanallari chiqarilgan

Vaqt o‘lchaydigan, 24 ta bo‘lmaga ajratilgan maxsus idish; bir bo‘lmadan ikkinchisiga oqib o‘tadigan suv hajmi bir soat hisoblangan

Kushonlar davrida keng foydalanilgan moslama

Nishablik asosida qurilgan quvurlar; tog‘dagi buloqlardan suvning o‘zi oqib kelgan

Daryodan suv chiqarishda ishlatilgan moslama

Dushmanga qarshi hujumni boshlab bergan otliqlar; hujum qila turib dushmanga o‘q va nayzalarni yog‘dirgan

Aramey alifbosi asosidagi yozuv; Amudaryoning quyi oqimi, Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida keng tarqalgan

Sug‘diyona hududida yashaydigan aholi; Zarafshon va Qashqadaryo vohasida dehqonchilik bilan shug‘ullangan elat

Yunon yozma manbalarida Zarafshon va Qashqadaryo vohasidagi hududning nomi

Savdo-sotiq va hunarmandchilik bilan birga Kushon davlati xo‘jaligining asosini tashkil qilgan

Mil. avv. 40–12-mingyilliklar; toshga ishlov berish texnikasi va mehnat qurollari yasash usullari o‘zgargan davr

Qang‘ davlati tamg‘asi

• 1. O‘rta Osiyo Mil. avv. V–IV asrlarda O‘rta Osiyo hududida dastlabki tanga pullar tarqalgan
• 2. Yunon-Baqtriya podsholigi Yunon-Baqtriya davlatida hukmdorlar tasviri tushirilgan tangalar zarb qilingan (rasmda Diodot va Yevtidem tangalari)
• 3. Kushon davlati Kushon podsholigida oltin, kumush va misdan tayyorlangan, hukmdor nomi bitilgan pul

Munchoq, tumor, uzuk; so‘nggi paleolit davrida odam ularni yasashni o‘rgangan

• 1. Qadimgi Misr Misrliklar birinchi bo‘lib tuzgan: yil
• 365. kun,
• 30. kundan
• 12. oy, ortib qolgan
• 5. kun bayram kunlari
• 2. Qadimgi Hindiston Hindlar tuzgan, yil hisobi
• 360. kundan tarkib topgan taqvim
• 3. Qadimgi Xorazm Milodiy I asrda Xorazmda ishlab chiqilgan mahalliy taqvim; xorazmliklar undan VIII asrga qadar foydalangan

Qadimda Gerodotga berilgan nom; u yunon- fors urushlariga bag‘ishlab «Tarix» deb nomlangan kitob yozgan

Yunonchadan tarjima qilganda «tomoshalar uchun joy», «tomoshaxona» degan ma’nolarni anglatadi; Yunonistonda bundan ikki yarim ming yil muqaddam dunyoga kelgan

Temirdan mehnat qurollari yasala boshlagan davr; O‘rta Osiyoda temirdan yasalgan ilk mehnat qurollari mil. avv. IX– VIII asrlarga tegishli

• 1. Qadimgi Rim Qadimgi Rim shahridagi jamoat hammomlari
• 2. Rim imperiyasi Rimlik imperatorlar poytaxt aholisi uchun qurdirgan ko‘rkam hammomlar (yunoncha termos – «issiq»); ularda basseynlar, sport zallari, kutubxona bo‘lgan

O‘zlashtiruvchi xo‘jalik turi

• 1. Qadimgi Misr Fan; misrliklar mumiyolash jarayonida odamning ichki tuzilishini o‘rgangan, davolashda giyohlar damlamasi, ma’danli suvlar va tuzdan foydalangan
• 2. Qadimgi Hindiston Qadimgi Hindistonda rivoj topgan soha; yozma manbalarda kasalliklar va jarrohlik asboblari tilga olingan, kasalliklar shifobaxsh dorilar bilan davolangan

Qadimgi tosh davrining navbatdagi bosqichida vujudga kelgan, tanasi baquvvat, tabiiy olovdan foydalanishni bilgan va keng hududlarga tarqalgan qadimgi inson

Liboslar tikkan hunarmandlar

Misrdagi asosiy o‘lchov birligi; tirsakdan barmoqlar uchigacha bo‘lgan uzunlikka teng; bir tirsak = yettita kaft

Afsonalardagi mavjudot: Okean – dengizlar hukmdori bo‘lgan titan, Atlant – ulkan osmon gumbazini yelkasida suyab turgan titan

Rimliklar libosi: o‘g‘il bolalar 14 yoshgacha pushti yo‘lli toga, voyaga yetgach (14 yoshdan) oppoq toga kiyishgan; senatorlar ham harir toga kiyishgan

Odamlar guruhi jamoasining biror hayvon yoki o‘simlik turi bilan qarindoshlik aloqasiga ishonish

Xitoy qo‘shini Davan poytaxti Ershini aholining tovon to‘lashi evaziga tashlab chiqqan; keyinroq Xitoy lashkari zarur miqdordagi otlarni tovon sifatida olib qaytgan

Insoniyat tarixining boshlanishi; eng qadimgi odamlar dastlabki mehnat qurollarini toshlardan yasashgani uchun arxeologlar shunday atashadi

Yangi podsholik davrida fir’avnlar dafn etilgan, tog‘larda o‘yilgan maqbaralar

Krater hujum qilib kelayotgan suvoriylarga qarshi ishga solgan qurol; otilgan toshlar otliqlar safiga shikast yetkazgan

Piramida ichidagi xonalardan birida joylashgan, fir’avnning mumiyolangan jasadi solingan tosh tobut

O‘zaro kurash namoyish etilgan, odatda qatnashuvchi kishilar halok bo‘lishi bilan tugaydigan pyesalar

Rimdagi balandligi 40 metrga teng ustun; sirtida daklar bilan urush manzaralari tasvirlangan

Rim imperiyasida barpo etilgan inshootlardan biri (rasm izohi ham bor)

Hozirgi tillarda xosiyatsiz sovg‘a-salom ma’nosini anglatadigan ibora; yunonlar ichiga jangchilarini yashirgan ulkan yog‘och ot

Mumiyolashda matolar qati orasiga qo‘yilgan omad keltiruvchi buyum

Uning qurilishi so‘nggi paleolit davri odamlarining muhim ixtirosi bo‘lgan

Xitoy tilida «samoviy tog‘lar» deb tarjima qilinadi; bu nom otlarga ham o‘tgan

Kiyim-kechak uchun materiallar tayyorlagan hunarmandlar

Tolalar va jundan kiyim-kechak tayyorlash; neolit davrining muhim kashfiyoti

Ko‘plab shahar va qo‘shni mamlakatlarni zabt etgan Sargon I o‘zini shunday deb e’lon qilgan

Cholg‘u asbobi; Ayritomda topilgan tasvirda musiqachilar do‘mbira va ud chalayotgani tasvirlangan

Kavkazortidagi Urartu davlati aholisi shunday atalgan

• 1. Ibtidoiy jamoalar bo‘lingan, qarindosh urug‘laridan iborat alohida jamoalar
• 2. Qarindoshlardan tarkib topgan ixcham guruh; urug‘ a’zolari bitta manzilgohda yashagan

Soy bo‘ylarida joylashgan, bog‘lar va ekinzorlar bilan o‘ralgan dehqonlar turarjoyi

Sparta podshosi Leonid boshchiligidagi yunonlarning Fermopil darasini matonat bilan himoya qilib, barchasi qahramonlarcha halok bo‘lgani; tarixda shu nom bilan qolgan

Germanlarning qabilalari; milodiy 455-yilda Rimga hujum qilib, ikki hafta davomida shaharni talagan

• 1. Qadimgi Yunoniston, Qadimgi Rim Dastlab yunon tilida so‘zlashmaydigan har qanday chet mamlakatlik kishi; keyinchalik bu so‘z madaniylashmagan odamlarga nisbatan ishlatiladigan bo‘ldi
• 2. Qadimgi Yunoniston Yunonlar o‘zlashtirilgan yerlar tevaragida yashovchi yunon bo‘lmagan xalqlarni shunday atagan
• 3. Qadimgi Yunoniston, Rim imperiyasi Dastlab yunonlar tillari tushunarli bo‘lmagan barcha qabila va xalqlarni shunday atashgan; keyinchalik rimliklar madaniy taraqqiyotning ancha quyi pog‘onasida turuvchi xalqlarni, jumladan imperiya chegaralarida paydo bo‘lgan ko‘chmanchi qabilalarni shunday nomlashgan

Dehqon, hunarmand va savdogarlar tabaqasi

«Taqiqlayman»; xalq tribuni bu so‘zni aytsa, qonun qabul qilinmas edi

Shohona uy-joylar

• 1. Afina Davlat boshqaruvidagi oliy tashkilot;
• 20. yoshdan boshlab barcha erkak fuqarolar ishtirok etgan; yangi qonunlarni tasdiqlagan, eski qonunlarni bekor qilgan, mablag‘ ajratish to‘g‘risida qaror qabul qilgan
• 2. Rim respublikasi Rim hukmdorlari muhim masalalarni muhokama qilish uchun chaqirgan majlis; urush e’lon qilgan, sulh tuzgan, qonunlarni tasdiqlagan va bekor qilgan, barcha muhim mansabdor shaxslarni tayinlagan

Afinadagi muhim davlat organi; uning faoliyatida 30 yoshga to‘lgan fuqarolar ishtirok etgan

Qashshoq rimliklar manfaatlarini ifoda etgan mansabdor; majlislarda barcha fuqarolarning teng va yashirin ovozi bilan saylangan; «veto» so‘zini aytishi mumkin bo‘lgan

Afinada savdo-sotiq, sud va harbiy sohalarga oid muhim masalalar muhokama qilingan yig‘in

Bobil podshosi Xammurapi tuzgan qat’iy qonunlar; hamma uchun – badavlat va qashshoq uchun birdek bo‘lgan, barcha shaharlarda tosh ustunlarga yozib qo‘yilgan, ma’budlar xohish-irodasi sifatida talqin etilgan

• 1. O‘zbekiston hududi Shahar darvozasiga kirish yo‘lini to‘sib turgan, suv bilan to‘ldirilgan chuqur
• 2. O‘rta Osiyo Suv to‘ldirilgan chuqur va keng xandaq qal’aga boradigan yo‘lni to‘sib turgan

Mil. avv. 1-mingyillikka oid buyum

Hayvonlar tasvirlangan muhrlardagi qadimiy yozuv

Qadimgi misrlik xattotlar (rasm izohi); husnixat san’atini egallagan kishilar

Hosil tashib kelinib, ustidan hayvonlarni haydab o‘tish orqali yanchiladigan maxsus joy

Liktorlar yelkasiga taqib yurgan, o‘rtasida boltachasi bo‘lgan bog‘lama; konsulning jinoyatchilarni jazolash imkoniyatiga egaligi alomati

• 1. O‘rta Osiyo janubi Eneolit davrida yaratilgan; undan ko‘p xonali uylar qurila boshlagan
• 2. Qadimgi Misr Oftobda quritilgan g‘isht; Misrda zodagonlarning uylari undan qurilgan
• 3. Qadimgi Xorazm Saroy va ibodatxonalarni qurish uchun davlatning barcha hududlarida ishlab chiqarilib, katta miqdorda ishlatilgan

Xorazmliklar yurtining yunon manbalaridagi nomi

Aramey alifbosi asosidagi yozuv; Amudaryoning quyi oqimi, Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida keng tarqalgan

Amudaryoning quyi oqimida yashagan o‘troq dehqon elatlari

Iso payg‘ambar ta’limoti izdoshlari

Iso payg‘ambar ta’limoti asosidagi din; milodiy I asr uning vujudga kelgan sanasi hisoblanadi; milodiy 313-yilda boshqa dinlar bilan teng deb e’lon qilingan

Yunonlar hayoti va tevarak-olam tobe deb ishongan ko‘zga ko‘rinmas sirli kuchlar; Yer yuzi va marhumlar saltanatidagi hayotda hukmron bo‘lgan

• 1. O‘zbekiston hududi Maxsus omborxonalarda terilgan, dehqonchilik mahsulotlari saqlangan katta idish
• 2. Salavkiylar davlati, Yunon-Baqtriya podsholigi Qal’ada saqlangan katta idishlar

Kulollar loydan yasalgan idish-tovoqlarni pishirgan maxsus joy

«12 jadval qonunlari» uni daxlsiz deb e’lon qilgan

Mudofaa maqsadida qo‘llangan, tosh va pishirilgan loydan tayyorlangan

Sirdaryo

Giksoslarni Misrdan haydab chiqargan fir’avn Yaxmos zamonidan boshlangan davr; bu davr hukmdorlari qo‘shni davlatlarga bosqinchilik yurishlari uyushtirgan

Xristianlar jamoalariga peshvolik qiluvchilar

Iso Masih haqidagi rivoyatlar; yunonchadan tarjima qilganda «xushxabar» ma’nosini anglatadi

Xitoy yilnomalarida Davan va «samoviy otlar» uchun urush haqida ma’lumotlar yozilgan; arxeologlar topgan dalillar ularni tasdiqlagan

Qullar bilan birga katta yer-mulklarda dalalarga ishlov bergan erkin kishilar

Mil. avv. I asrda harbiy boshliqlar tayangan muntazam qo‘shin; yollanma askarlarni faqat o‘lja qiziqtirgan, ular uchun kim bilan jang qilishning farqi bo‘lmagan

Arxeologiya ma’lumotlari to‘la tasavvur berolmagani uchun olimlar murojaat etadigan manbalar (masalan, «Avesto», Behistun yozuvlari)

Mil. avv. 140–130-yillar oralig‘ida Yunon- Baqtriya davlatini bosib olib, Baqtriya yerlariga kelib o‘rnashgan ko‘chmanchi qabilalar; ular orasidan Kushon xonadoni yuksalgan

Kushon podsholigidagi yana bir yozuv tizimi; bu alifbodagi kushon bitiklari Surxko‘tal va Kampirtepadan topilgan

Mil. avv. V asr boshlarida forslarning Yunonistonga yurishi bilan boshlangan urushlar; mil. avv. 449-yildagi sulh natijasida yunonlarning to‘liq g‘alabasi bilan yakunlangan

• 1. O‘rta Osiyo Mil. avv. 1-mingyillikda O‘rta Osiyoda keng tarqalgan din; zardushtiylar olov (quyosh), yer, suv va yulduzlarga sig‘ingan; nomi Zaratushtra (Zardusht) nomi bilan bog‘liq, Yunonistonda Zardushtni «Zoroastr» deb atashgani uchun ta’limot zoroastrizm deb atala boshlagan
• 2. Qadimgi Xorazm Xorazm vohasida keng yoyilgan ta’limot; xorazmliklar yer, suv va olovga sajda qilib, mazkur muqaddas unsurlarni qadrlagan
• 3. Kushon davlati (Baqtriya, Sug‘diyona) Kushon davlati tashkil topayotganda Baqtriya va Sug‘diyona asosiy aholisining dini; buddaviylik bilan birga milodiy VIII asrgacha O‘rta Osiyoda saqlangan

Oltin va qimmatbaho toshlardan taqinchoqlar yasagan hunarmandlar

Soliq sifatida berilgan hunarmandchilik buyumlari qatorida tilga olinadi; Amudaryo xazinasidan topilgan zeb-ziynatlar rasmi ham berilgan

• 1. Mesopotamiya, Bobil podsholigi Tepasida ibodatxonasi bo‘lgan zinapoyali yirik va baland inshoot
• 2. Mesopotamiya Mesopotamiyaning qadimiy ibodatxonalari – xom g‘ishtdan terib chiqilgan muhtasham zinapoyali inshoot
• 3. Mesopotamiya (Shumer), Bobil podsholigi Baland, ko‘p zinali ibodatxona; yuqorisidagi maydonchada eng qadimgi rasadxonalar barpo etilgan

Ishlab chiqaruvchi xo‘jalik turi; ibtidoiy ziroatchilik bilan inson mezolit davrida shug‘ullana boshlagan

• 1. Qadimgi Misr Qadimgi Misrdagi zodagonlarning uylari oftobda quritilgan xom g‘ishtdan qurilgan (oddiy misrliklarniki – loy suvalgan papirus poyalaridan)
• 2. Afina Afina aholisining bir qismi – aslzodalar; oddiy xalq ularning foydasiga ishlashga majbur edi
• 3. Sug‘diyona Mahalliy e’tiborli kishilar; Aleksandr ular bilan munosabat o‘rnatish yo‘llarini izlagan, sug‘d zodagoni Oksiartning qiziga uylangan

• 1. Qadimgi Misr Saroyga sovg‘alar bilan birga olib kelingan (rasm izohi: «Saroyga sovg‘alar va o‘lpon olib kelish manzarasi»)
• 2. Ossuriya Bo‘ysundirilgan xalqlar Ossuriya hukmdoriga katta miqdorda to‘lagan
• 3. Ahamoniylar davlati Har bir satrapiyadan fors shohiga yetkazib berilgan yillik soliq: kumush, chorva mollari, hunarmandchilik buyumlari, kiyim-kechak, matolar va hayvonlarning terilari

Plebeylar talabi bilan yaratilgan qonunlarning yozma majmuasi; 12 ta mis lavhaga o‘yib yozilib, forumga joylashtirilgan; xususiy mulkni daxlsiz deb e’lon qilgan, ammo plebeylar va patritsiylar tengsizligini qonunlashtirgan

Mezolit davrida inson yasashni o‘rgangan qurol

Milodiy 476-yildan (G‘arbiy Rim imperiyasi qulaganidan) boshlanadigan tarix davri

Qadimgi tosh davrining o‘rta bosqichi (mil. avv. 100–40-mingyillik); Teshiktosh g‘ori shu davr madaniyatining yodgorligi

Qadimgi Misr tarixidagi davr; bu davr fir’avnlari Janubiy Falastin yerlari va Nubiya shimolini Misrga qo‘shib olgan

Neolit davrida odam doimiy turarjoylar qura boshlab, shu turmush tarziga o‘tgan

• 1. Odamlarning eng qadimiy mashg‘ulotlari – meva-ildizlarni terish va ov qilish; odam tabiat in’om etganini olgan
• 2. Termachilik, ovchilik, baliqchilik

• 1. Qadimgi Xorazm Ko‘zaliqir saroyi yaqinida bunyod etilgan, arpa va bug‘doyni saqlash uchun mo‘ljallangan yirik ombor
• 2. Salavkiylar davlati Kampirtepa qal’asida savdo karvonlariga xizmat ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan ombor

Bronza davrida kashf etilgan; shu tariqa dastlabki aravalar paydo bo‘lgan

Forslar hukmdorining unvoni (shahanshoh Kir II)

• 1. Mesopotamiya (Shumer) Mesopotamiyada vujudga kelgan, shahar va unga tutash dehqonchilik tumanlaridan iborat davlatlar (Uruk, Umma, Lagash, Ur)
• 2. Qadimgi Yunoniston Polislar tashkil etgan davlatlar; barcha shahar-davlatlar o‘z qo‘shinlariga ega bo‘lgan
• 3. Qadimgi Italiya (etrusklar), Karfagen Etrusklar Italiyada
• 12. ta shahar-davlat tuzgan; Finikiya koloniyasi Karfagen ham shahar-davlat bo‘lgan